Thuyền cổ gần 2.000 tuổi ở Bắc Ninh hé lộ điều gì

Chiếc thuyền gỗ hai thân khai quật ở phường Hà Mãn (Thuận Thành, Bắc Ninh) có thể đã gần 2.000 tuổi. Kết quả đo carbon phóng xạ (C14) của phòng thí nghiệm Viện Khảo cổ học đặt nó vào khoảng thế kỷ 2, tức cuối thời Đông Sơn, theo bài của Tiền Phong đăng ngày 20/10/2026. Con số này khác xa nhận định ban đầu năm 2025 rằng thuyền thuộc khoảng thời Lý – Trần, và chính sự chênh lệch đó khiến chiếc thuyền trở thành một trong những câu đố khảo cổ thú vị nhất ở miền Bắc hiện nay.

Từ đáy ao tới hố khai quật 300 m²

Hai thân thuyền nằm ở tổ dân phố Công Hà, phường Hà Mãn, bên sông Dâu – một nhánh của sông Thiên Đức (sông Đuống) – và sát bờ tây thành Luy Lâu. Theo VietNamNet ngày 26/3/2025, Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch Bắc Ninh phối hợp với Viện Khảo cổ học khai quật khẩn cấp từ 3/3 đến 3/4/2025 trên diện tích 300 m².

Một thân thuyền dài khoảng 16m, phần còn lại rộng 1,95–2m, chia thành 6 khoang. Kết cấu được mô tả là chắc chắn, chịu lực, chống nước, với kỹ thuật ghép mộng khá cao. Đinh gỗ, ván ghép bằng móc và các xà gỗ kích thước tương đương nhau được ghi nhận tại hiện trường.

Thuyền hai thân: kiểu thuyền chưa từng thấy ở Việt Nam

Điểm làm các nhà khảo cổ bất ngờ là cấu trúc song thân: hai thân thuyền nối với nhau, có hai đáy, liên kết chắc. PGS.TS Tống Trung Tín, Chủ tịch Hội Khảo cổ học Việt Nam, khi đó nhận xét đây là loại thuyền chưa từng thấy ở Việt Nam cả về vật liệu, kỹ thuật lẫn cấu trúc. TS Phạm Văn Triệu (Viện Khảo cổ học) gọi đây là phát hiện rất giá trị vì tính độc đáo.

Nghiên cứu công bố năm 2026 bổ sung thêm: hai thân chìm dưới nước đóng vai trò phao nổi, đỡ một cấu trúc phía trên mà nay không còn dấu vết. Toàn bộ thuyền làm bằng gỗ, không có đinh kim loại ở cả khung lẫn mối nối ván. Nhóm nghiên cứu ghi nhận mộng, nêm và chốt khóa, và liên hệ các kỹ thuật này với truyền thống Đông Sơn.

Niên đại: hai con số cách nhau cả nghìn năm

Đây là phần gây tò mò nhất. Năm 2025, khi chưa có kết quả C14, các chuyên gia quốc tế được dẫn lời là xếp thuyền vào khoảng thế kỷ 10–15; PGS.TS Bùi Minh Trí (bộ phận khảo cổ học dưới nước) ước đoán thế kỷ 11–14, nghiêng về thời Lý, và cho rằng đây là thuyền Việt.

Bài của Tiền Phong ngày 20/10/2026 thì cho biết kết quả C14 do PGS.TS Nguyễn Quang Miên trình bày đặt thuyền vào khoảng thế kỷ 2. Mẫu được làm sạch bằng nước cất, axit và kiềm, sấy ở 105°C rồi chuyển thành benzen để đo.

Nguồn: VietNamNet 26/3/2025, Tiền Phong 20/10/2026. Bài báo năm 2026 vẫn nêu cả ba giả thuyết về nguồn gốc mà không hòa giải chúng: thuyền đóng tại Việt Nam theo kỹ thuật Đông Sơn; thuyền thuộc thế kỷ 11–14; và thuyền không thuộc thời Lê hay Nguyễn vì không có đinh sắt. Người đọc nên hiểu đây là cuộc thảo luận khoa học đang diễn ra, chưa có kết luận cuối cùng.

Vì sao C14 trên gỗ có thể gây tranh cãi

Một mẫu gỗ cho biết thời điểm cái cây ngừng hấp thụ carbon, không trực tiếp cho biết năm người ta đóng thuyền. Gỗ từ lõi một cây sống rất lâu, hoặc gỗ tái sử dụng, đều có thể cho tuổi già hơn thời điểm đóng. Đây là lý do giới khảo cổ thường cần nhiều mẫu và nhiều phương pháp đối chiếu trước khi chốt niên đại. Bài báo không nói nhóm đã lấy bao nhiêu mẫu.

Gỗ gì, chở gì

Soi thớ gỗ dưới kính hiển vi kỹ thuật số, nhóm xác định gỗ đến từ một loài cây lá rộng thường xanh, sống lâu năm, kích thước lớn, phổ biến ở vùng nhiệt đới; chưa định danh được loài. Trong lớp trầm tích bám trên thuyền có ít nhất 20 đơn vị phân loại thực vật. Tác giả thận trọng lưu ý: một số có thể là hàng hóa được chở, số khác có thể do môi trường bồi lắng sau này.

Giả thuyết thủy đài

Thay vì một con thuyền chở hàng, nhóm nghiên cứu nêu khả năng đây là “thủy đài”, tức một sàn nghi lễ nổi trên mặt nước, được hai thân thuyền đỡ phía dưới. Giả thuyết này giải thích vì sao phần trên biến mất: nó có thể là một cấu trúc nhẹ, dễ phân hủy. Để làm rõ, bài viết đặt chiếc thuyền cạnh các đối tượng so sánh như thuyền độc mộc (đối chiếu đáy thuyền để củng cố giả thuyết đóng tại chỗ), mảnh mái chèo thế kỷ 10 tìm thấy ở chùa Bà Ngô (Ninh Bình) trong cảnh quan sông nước Hoa Lư, và vai trò văn hóa của ghe Ngo Khmer.

PGS.TS Bùi Minh Trí cũng nhấn mạnh ý nghĩa của phát hiện trong việc nối sông Dâu với biển và với kinh đô Thăng Long.

Bảo tồn: bài toán khó hơn khai quật

Gỗ ngâm nước lâu năm sẽ co ngót, nứt vỡ nhanh khi ra không khí. Năm 2025, PGS.TS Bùi Minh Trí đưa ra hai hướng: lấp lại để bảo tồn tại chỗ kèm mô hình 3D cho khách tham quan, hoặc giữ nguyên tại vị trí trong một bể nước, tốn kém hơn nhưng bền vững hơn. Phần lớn chuyên gia khi đó ủng hộ bảo tồn tại chỗ thay vì di dời, đồng thời đề nghị mở thêm hố đào.

Nếu niên đại thế kỷ 2 được khẳng định bằng thêm dữ liệu, chiếc thuyền sẽ là bằng chứng hiếm về kỹ thuật đóng thuyền của cư dân văn hóa Đông Sơn, vốn chủ yếu được biết qua hình thuyền khắc trên trống đồng. So với những con tàu nổi tiếng của người Viking Bắc Âu, thuyền Hà Mãn nhỏ hơn nhiều, nhưng giá trị nằm ở chỗ nó lấp một khoảng trống gần như trắng trong lịch sử hàng hải Việt Nam.