Địa tầng 6m dưới điện Kính Thiên: Hoàng thành Thăng Long kể gì

Lớp đất dày khoảng 6m vừa được làm rõ dưới nền điện Kính Thiên là chuỗi địa tầng dày và đầy đủ nhất từng ghi nhận ở Thăng Long – Hà Nội. Đi từ dưới lên, các nhà khảo cổ đọc được dấu vết của thời Đại La (thế kỷ 7–9), Đinh – Tiền Lê, Lý, Trần, Lê sơ, Lê Trung hưng và cuối cùng là thời Nguyễn, tức khoảng 1.300 năm sinh hoạt liên tục trên cùng một khoảnh đất. Kết quả này được báo cáo sơ bộ ngày 14/9/2026 và tiếp tục được nhắc lại tại hội nghị Những phát hiện mới về Khảo cổ học lần thứ 61 hồi giữa tháng 10.

Với người quan tâm lịch sử, đây là dịp hiếm để hình dung trung tâm quyền lực của Đại Việt đã được xây, phá và xây lại ra sao qua nhiều triều đại. Dưới đây là những gì đã được công bố, kèm các điểm còn bỏ ngỏ.

Hố khai quật số 9 nằm ở đâu

Theo bản tin của VietnamPlus ngày 14/9/2026, đợt khai quật lần thứ tư được thực hiện tại khu vực nền điện Kính Thiên, cụ thể là khu vực ký hiệu CT04, hố số 9, phía đường Hoàng Diệu, thuộc Khu trung tâm Hoàng thành Thăng Long. Đơn vị phối hợp là Trung tâm Bảo tồn Di sản Thăng Long – Hà Nội và Viện Khảo cổ học. Người chủ trì dự án là PGS.TS Tống Trung Tín, Chủ tịch Hội Khảo cổ học Việt Nam.

Diện tích đào được nêu là 910 m² ở một đoạn, trong khi phần phát biểu của GS.TS Trần Đức Cường lại dùng con số 940 m². Sự chênh lệch nhỏ này có thể do cách tính gộp các hố phụ, bài báo không giải thích. Tiền Phong khi tường thuật hội nghị khảo cổ lần thứ 61 cũng dùng mức 910 m² cho đợt đào năm 2026.

Đọc 6 mét đất theo từng lớp

Một địa tầng khảo cổ giống như cuốn sổ ghi chép bị nén lại: mỗi triều đại để lại nền móng, gạch ngói, rác sinh hoạt, rồi triều sau san lấp và xây đè lên. Ở hố số 9, chuỗi này gần như không bị đứt quãng.

Nguồn: VietnamPlus, 14/9/2026. Trong phần tóm tắt của GS Trần Đức Cường còn có nhắc tới lớp thời Mạc, cho thấy cách phân lớp chi tiết vẫn có thể được điều chỉnh khi báo cáo chính thức ra đời.

Vì sao một khoảnh đất lại dày đến vậy

Cả nền điện Kính Thiên được tạo bằng đất đắp. Người xưa đầm chặt toàn khu bằng đất sét trộn vật liệu vụn trước khi bố trí móng chân cột. Mỗi lần dựng lại cung điện, họ không đào bỏ nền cũ mà nâng cốt lên. Cộng dồn qua hơn một thiên niên kỷ, mặt đất ở đây cao dần thành khối trầm tích 6m.

Móng cột: chi tiết kỹ thuật đáng chú ý nhất

Điều khiến giới chuyên môn chú ý không chỉ là độ dày, mà là hệ móng chân cột của điện Kính Thiên thời Lê. Có hai loại:

• Móng đơn: khoảng 2,8–3,5m × 2,5–3,5m, phần lớn nằm phía trong lòng nhà.
• Móng kép: khoảng 5,4–6,1m × 2,7–3m, chủ yếu ở rìa ngoài.

Bản tin mô tả đây là những móng cột lớn và kỹ thuật cao nhất trong lịch sử kiến trúc Việt Nam được biết đến. Từ vị trí móng, các nhà nghiên cứu dựng lại được mặt bằng: 9 gian với 10 hàng cột theo chiều Đông – Tây, 5 gian với 6 hàng cột theo chiều Bắc – Nam. Một tòa điện có kích thước như vậy cần nền cực vững, giải thích vì sao từng ô móng được gia cố công phu đến thế.

Ngoài móng cột, đợt đào còn lộ một phần sân Kính Thiên phía Tây, vật liệu kè bó nền và móng điện Long Thiên thời Nguyễn.

Điện Long Thiên thời Nguyễn đè lên điện Lê

Khi nhà Nguyễn dời trung tâm chính trị vào Huế, Thăng Long trở thành trấn thành, và trên nền Kính Thiên cũ người ta dựng điện Long Thiên. Giới hạn Đông – Tây của điện này trùng với một công trình quân sự do Pháp xây sau đó. Các móng cột và rãnh thoát nước tìm được củng cố kết quả năm 2025: Long Thiên theo kiểu trùng thiềm điệp ốc quen thuộc của kiến trúc Nguyễn, tức tiền điện và chính điện chung một nền, nối với nhau bằng hành lang.

Bên dưới Long Thiên mới là di tích điện Kính Thiên thời Lê sơ và Lê Trung hưng. Đây là chi tiết quan trọng cho người đi tham quan: tòa nhà Pháp và bậc rồng đá mà du khách thấy hôm nay chỉ là lớp trên cùng của một chồng kiến trúc nhiều tầng.

Các nhà khoa học nói gì

PGS.TS Tống Trung Tín cho rằng đợt khai quật bổ sung dữ liệu khoa học cho việc nghiên cứu và phục dựng điện Kính Thiên, đồng thời đáp ứng khuyến nghị của UNESCO/ICOMOS và Thông cáo Hà Nội năm 2022. GS.TS Trần Đức Cường, Chủ tịch Hội Khoa học Lịch sử Việt Nam, đánh giá di tích đặc biệt quan trọng với sử học và khảo cổ học Việt Nam, và hiếm thấy trong các di chỉ kinh đô trên thế giới. Ông cũng nhấn mạnh nền bậc có trang trí rồng là đặc điểm then chốt khi bàn chuyện bảo tồn và phục dựng điện thời Lê sơ.

Các nhà nghiên cứu trong và ngoài nước thống nhất rằng Kính Thiên cùng không gian xung quanh là trung tâm quyền lực, nơi diễn ra nghi lễ triều đình và là biểu tượng cao nhất của nhà nước Đại Việt trong các thế kỷ 15–18.

Liên quan gì tới chuyện phục dựng điện Kính Thiên

Hà Nội đã nói về việc phục dựng không gian Kính Thiên từ nhiều năm. Ngày 23/7/2026, Ủy ban Di sản Thế giới UNESCO thông qua hồ sơ bảo tồn và phát huy giá trị Hoàng thành Thăng Long, bao gồm các công việc tương lai trên trục trung tâm. Dữ liệu địa tầng và móng cột là thứ không thể thiếu: muốn dựng lại một tòa điện theo nguyên tắc xác thực quốc tế thì phải biết chính xác cột nằm ở đâu, nền cao bao nhiêu, thuộc lớp nào.

Cần lưu ý rằng chưa có quyết định hay lộ trình phục dựng nào được công bố cùng kết quả này. Báo cáo ngày 14/9 là báo cáo sơ bộ; diễn giải chi tiết từng lớp có thể còn thay đổi.

Gợi ý cho người muốn tới xem

• Hố đang khai quật thường được che chắn để bảo vệ, du khách chủ yếu quan sát từ xa hoặc qua các buổi giới thiệu của ban quản lý.
• Nên ghé khu khảo cổ phía đường Hoàng Diệu để nhìn tận mắt các lớp móng đã được bảo tồn từ những đợt đào trước, sẽ dễ hình dung hơn khái niệm địa tầng.
• Bậc rồng đá của nền điện là điểm nối trực quan giữa thời Lê và thời Nguyễn.

Thăng Long không phải trường hợp duy nhất mà các lớp đất kể lại lịch sử nhiều triều đại. Bạn có thể đọc thêm về những phát hiện khảo cổ quan trọng của thế kỷ 21, hoặc lùi xa hơn nữa với nền văn hóa Đông Sơn và trống đồng, giai đoạn trước cả lớp Đại La dưới chân điện Kính Thiên.