Bí mật sợi lông công dệt trong long bào vua Lê Dụ Tông

Hai chiếc long bào của vua Lê Dụ Tông đang lưu tại Bảo tàng Lịch sử quốc gia có dùng sợi lông công, đặt ở những chi tiết nhỏ như mắt rồng, lông mày, hỏa châu và san hô. Theo nhóm nghiên cứu công bố chiều 15/10/2026 tại hội nghị Những phát hiện mới về Khảo cổ học lần thứ 61, đây là trường hợp đầu tiên chất liệu này được ghi nhận trong nghiên cứu về hàng dệt cổ Việt Nam. Nguồn gốc của sợi lông công thì vẫn chưa được khẳng định.

Hai chiếc áo đến từ ngôi mộ ở Bái Trạch

Lê Dụ Tông (1679–1731), tên húy Duy Đường, là vị vua thứ 22 của nhà Hậu Lê. Ông lên ngôi năm 1705, dùng niên hiệu Vĩnh Thịnh và Bảo Thái, trị vì 25 năm. Lăng mộ của ông ở làng Bái Trạch, xã Xuân Giang, huyện Thọ Xuân (Thanh Hóa) được dân làng tình cờ phát hiện vào tháng 2/1958. Đầu năm 1964, các nhà khảo cổ khai quật và đưa thi hài cùng đồ tùy táng về Hà Nội để bảo quản, nghiên cứu.

Thi hài nhà vua được đưa về quê hoàn táng ngày 25/1/2010, như VietnamPlus tường thuật lễ hoàn táng khi đó. Riêng hai chiếc long bào ở lại bảo tàng, mang số hiệu 37168 và 37169.

Trước năm 2026, người ta đã biết gì về hai chiếc áo

Các công trình cũ chủ yếu mô tả hình dáng và kích thước. Năm 2009, TS Nguyễn Việt cùng nghệ nhân làng lụa Vạn Phúc lần đầu xác định được cách dệt, cách thêu và đề xuất phương án phục dựng. Nghiên cứu năm 2026 đi sâu hơn một bước: soi bằng mắt thường kết hợp kính hiển vi để tách từng loại sợi.

Năm nhóm vật liệu được nhận diện

Theo bản tin của Tiền Phong ngày 15/10/2026 và bài tường thuật chi tiết hơn trên Vietbao, hệ vật liệu của hai chiếc áo phong phú hơn mọi công bố trước đó:

Về kim tuyến, nhóm dẫn tài liệu Trung Quốc: dạng dẹt làm từ lá vàng dán trên giấy rồi cắt dải, dạng tròn là quấn dải ấy quanh lõi tơ.

Sợi lông công được làm như thế nào

Người thợ lấy những tơ mảnh từ lông đuôi chim công, bỏ phần cuống, rồi xoắn quanh một lõi tơ. Kết quả là một sợi có màu xanh đen tự nhiên, ánh màu thay đổi khi đổi góc nhìn. Trên cả hai chiếc áo, sợi này chỉ xuất hiện ở hỏa châu, lông mày, mắt rồng chính và san hô. Nói cách khác, nó được dùng như một nét chấm phá: không nhiều, nhưng nằm đúng những chỗ mắt người xem hay dừng lại.

Liên hệ với vân cẩm Nam Kinh

Nhóm nghiên cứu nhận thấy cách làm này giống kỹ thuật “khổng tước sợi” trong nghề dệt vân cẩm Nam Kinh thời Minh – Thanh, từng thấy trên long bào thời Vạn Lịch ở lăng Định Lăng (Trung Quốc). Tuy vậy, chính họ nhấn mạnh rằng sự tương đồng về cấu tạo và cách chế tạo mới chỉ là cơ sở để nghiên cứu tiếp, chưa đủ để kết luận vật liệu trên áo vua Lê có xuất xứ từ đâu. Áo được dệt trong nước bằng nguyên liệu nhập, hay nhập nguyên tấm vải, hay thợ Việt tự làm sợi lông công, hiện đều là câu hỏi mở.

Con rồng đã bị “sửa mũi”

Phát hiện ít được nhắc nhưng thú vị không kém là dấu vết chỉnh sửa hoa văn. Trên chiếc áo 37168, mũi con rồng lớn ở thân áo ban đầu được dệt giống con rồng trên vai. Sau đó, người ta thêu đè lên phía trước, khiến mũi có hình dạng khác; ở vài chỗ, hoa văn dệt gốc vẫn lộ ra bên dưới. Hai bên mũi vì thế không cân xứng, do một bên bị lớp thêu che. Đáng chú ý, vẫn còn thấy nét mực phác hình chiếc mũi mới, nghĩa là việc sửa có chủ đích chứ không phải tình cờ.

Răng, gờ mũi, râu và ria của các con rồng lớn cũng được thêu bổ sung, làm thay đổi diện mạo so với bản dệt ban đầu. Vì sao phải sửa thì chưa rõ; nhóm cho rằng có thể liên quan tới quan niệm thẩm mỹ hoặc tư tưởng đương thời.

Lớp màu xanh đen phủ sau cùng

Một lớp màu xanh đen được quét lên cả hoa văn dệt lẫn hoa văn thêu. Chỗ đã phai có sắc gần với chàm, nhưng thành phần chất màu chưa xác định được. Dưới kính hiển vi, màu nằm trên bề mặt sợi và đôi khi loang sang sợi bên cạnh, còn mặt trái của áo phần lớn giữ màu tơ nguyên bản. Từ đó, nhóm kết luận màu được đưa vào sau khi dệt và thêu, chứ không nhuộm sợi từ trước.

Gộp lại, diện mạo hiện nay của long bào là kết quả của nhiều công đoạn nối tiếp: dệt, thêu chồng, sửa hình, rồi phủ màu. Trình tự thực tế có thể còn phức tạp hơn, với các bước đan xen.

Ý nghĩa với việc phục dựng trang phục cung đình

Phục dựng một chiếc long bào không chỉ là chép lại hoa văn. Nếu bỏ qua sợi lông công hay lớp màu phủ sau, bản sao sẽ khác hẳn bản gốc khi nhìn dưới ánh sáng thật. Nhóm nghiên cứu đề xuất các bước tiếp theo gồm phân tích thành phần vật liệu, xác định niên đại và đối chiếu với mẫu chuẩn. Những dữ liệu đó sẽ giúp làm rõ hoa văn nguyên thủy trước khi bị sửa, từ đó hỗ trợ phục dựng chính xác hơn.

Với người yêu cổ phục, phát hiện này cũng là lời nhắc rằng trang phục hoàng gia Đại Việt thế kỷ 18 có kỹ thuật tinh xảo, tiếp xúc với dòng chảy thủ công khu vực. Hàng dệt cao cấp vốn đã đi qua những tuyến giao thương tơ lụa xuyên lục địa suốt nhiều thế kỷ, nên câu hỏi sợi lông công trên áo vua Lê đến từ xưởng nào càng đáng chờ lời đáp.

Muốn xem tận mắt thì sao

Hai chiếc áo thuộc sưu tập của Bảo tàng Lịch sử quốc gia. Hàng dệt cổ rất nhạy với ánh sáng và độ ẩm, nên không phải lúc nào cũng được trưng bày; người muốn xem nên theo dõi thông báo trưng bày chuyên đề của bảo tàng. Trong lúc chờ, có thể tìm hiểu thêm bối cảnh khảo cổ chung ở bài những phát hiện khảo cổ quan trọng thế kỷ 21.