Đào móng nhà gặp cổ vật: làm gì cho đúng luật Di sản 2024

Nếu đang đào móng, đào ao hay trồng cây mà gặp mộ gạch, đồ gốm, tiền đồng hay kim loại cổ, việc đúng luật là dừng đào ở điểm đó, giữ nguyên hiện trạng, báo ngay cho chính quyền hoặc cơ quan văn hóa địa phương và giao nộp hiện vật. Luật Di sản văn hóa số 45/2024/QH15, có hiệu lực từ 1/7/2025, quy định rõ nghĩa vụ này, đồng thời cho người phát hiện được bồi hoàn chi phí và khen thưởng. Giữ lại, bán hay tự đào tiếp đều có thể vi phạm điều cấm.

Chuyện không hiếm: từ vườn cây ở Nghệ An

Tháng 4/2026, một nông dân ở xã Kim Liên (Nghệ An) đào đất trồng cây thì phát hiện mộ cổ. Đợt khai quật khẩn cấp sau đó của Bảo tàng Nghệ An và Trường Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn (ĐHQG Hà Nội) tại di chỉ Rú Bụt làm lộ hai ngôi mộ gạch thời Lục Triều, khoảng thế kỷ 4–6. Bên trong có đồ gốm, sành (bình, bát, nồi, vò, bình có quai), tiền Ngũ Thù, dao, kiếm sắt, đồ đồng, chuỗi hạt thủy tinh và các lá, hạt kim loại màu vàng, theo VietnamPlus ngày 16/9/2026.

Một ngôi mộ nằm sâu hơn ngôi kia trên 2m và còn khá nguyên vẹn, giúp các nhà nghiên cứu thấy rõ cách bày đồ tùy táng. Giá trị khoa học ấy chỉ giữ được vì hiện trường không bị đào bới thêm trước khi chuyên gia tới. Đó cũng là lý do luật đặt nặng chữ “kịp thời”.

Luật nói gì: các điều khoản cần nhớ

Toàn văn Luật Di sản văn hóa 2024 khá dài, nhưng với người dân, mấy quy định sau là đủ để xử lý đúng.

Nguồn: Luật số 45/2024/QH15. Lưu ý các điều khoản trên không ghi số ngày cụ thể cho việc báo tin, chỉ yêu cầu “kịp thời”. Thực tế, càng báo sớm càng tốt.

Năm bước xử lý tại hiện trường

1. Dừng máy, dừng cuốc ở khu vực đó. Nếu dùng máy xúc, cho máy lùi ra. Đất lấp lại hay bị cày nát sẽ xóa mất thông tin địa tầng, thứ mà nhà khảo cổ cần hơn cả hiện vật.
2. Không tự nhấc, rửa hay đập vỡ đồ vật. Đồ gốm, gỗ, vải ngâm lâu trong đất ẩm có thể vỡ hoặc co ngót ngay khi ra không khí. Điều 39 của luật cũng nhấn mạnh hiện vật phải được tạm bảo vệ tại chỗ, bảo đảm an toàn trước khi có phương án.
3. Chụp ảnh, quay video, ghi vị trí. Ghi lại độ sâu ước lượng, hướng, những gì nhìn thấy. Đánh dấu vị trí trên điện thoại nếu có thể.
4. Báo cho UBND xã, phường hoặc phòng/sở văn hóa. Nếu là công trình có chủ đầu tư, nghĩa vụ báo tin thuộc về chủ đầu tư theo Điều 38; người thợ nên báo ngay cho chủ nhà hoặc chỉ huy công trình.
5. Che chắn, trông giữ. Phủ bạt, rào tạm, không để người lạ vào nhặt đồ trong lúc chờ cơ quan chức năng.

Sau khi giao nộp, chuyện gì xảy ra

Theo Điều 45, cơ quan chuyên môn cấp tỉnh tiếp nhận, tạm nhập hiện vật vào bảo tàng công lập để bảo quản và tổ chức giám định, rồi báo cáo Bộ trưởng Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch. Bộ trưởng quyết định giao hiện vật cho bảo tàng công lập hoặc cơ quan nhà nước phù hợp. Người phát hiện, giao nộp được bồi hoàn chi phí phát hiện, bảo quản và được khen thưởng theo quy định; mức cụ thể do văn bản hướng dẫn quy định, luật không ghi số tiền.

Trường hợp nằm trong khu vực khảo cổ hoặc thuộc quy hoạch khảo cổ, Điều 38 khoản 2 yêu cầu chủ đầu tư phối hợp, tạo điều kiện để đơn vị đủ điều kiện thăm dò, khai quật trước và trong khi thi công. Nghĩa là công trình có thể phải tạm dừng một thời gian; nên tính trước điều này nếu xây trên đất gần di tích đã biết.

Những hiểu lầm thường gặp

• “Đất nhà tôi thì đồ dưới đất là của tôi.” Với di vật, cổ vật không xác định được chủ sở hữu, luật yêu cầu giao nộp. Quyền sử dụng đất không tự động kéo theo quyền sở hữu hiện vật khảo cổ.
• “Đồ vỡ, không đáng tiền thì vứt đi.” Mảnh gốm vỡ, viên gạch có hoa văn, đồng tiền gỉ đều có thể giúp xác định niên đại cả khu vực. Như ở Rú Bụt, chính gạch hoa văn ô trám và tiền Ngũ Thù giúp đặt mộ vào khung thời gian.
• “Bán cho người sưu tầm thì không sao.” Mua bán, trao đổi di vật, cổ vật có nguồn gốc không hợp pháp nằm trong danh mục hành vi bị nghiêm cấm ở Điều 9.

Vì sao điều này quan trọng với lịch sử

Nhiều phát hiện lớn đến từ người dân bình thường: mộ vua, thuyền cổ, kho tiền chôn cất. Khi được báo đúng lúc, một ngôi mộ vô danh có thể trở thành mảnh ghép cho cả lịch sử vùng đất, như cách mà các lớp đồ tùy táng đã giúp giới nghiên cứu hiểu thêm về cư dân Đông Sơn hay những gì được trình bày trong bài các phát hiện khảo cổ đáng chú ý thế kỷ 21. Ngược lại, một hố bị đào trộm sẽ mất vĩnh viễn bối cảnh, dù hiện vật sau đó có được thu hồi.

Bài viết mang tính thông tin chung. Với trường hợp cụ thể như tranh chấp đất, công trình lớn hay hiện vật quý, nên liên hệ Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch địa phương hoặc luật sư để được hướng dẫn.