Thủy ngân trong thành phố Maya: bí ẩn chất độc cổ đại

Hai hồ nước cạnh thành phố Maya cổ ở bán đảo Yucatán từng bị nhiễm thủy ngân vượt ngưỡng gây hại theo tiêu chuẩn hiện đại suốt nhiều thế kỷ, theo nghiên cứu đăng trên Science Advances đầu tháng 11/2026. Nghi phạm hàng đầu là cinnabar, khoáng chất đỏ chứa thủy ngân mà người Maya dùng làm màu trong nghi lễ, tang lễ và trang trí đền đài. Các tác giả không khẳng định thủy ngân gây ra sự sụp đổ của văn minh Maya, nhưng cho rằng nó là thêm một sức ép từng bị đánh giá thấp.

Từ Tikal tới Cobá và Xcach

Trước đây, ô nhiễm thủy ngân mới được xác nhận ở Tikal (Guatemala). Nghiên cứu mới, do Matt Waters (Đại học Auburn) và Savanna Wooten (Trung tâm Jones ở Ichauway) dẫn dắt, bổ sung hai địa điểm ở Mexico, như tạp chí Archaeology tóm tắt ngày 10/11/2026.

Nhóm lấy lõi trầm tích từ đáy hai hồ vào tháng 5/2023:

• Hồ Cobá cạnh thành phố Cobá, nơi từng có khoảng 50.000 đến 90.000 cư dân trong thời Cổ điển và đầu Hậu cổ điển.
• Cenote Xcach, một hố sụt chứa nước rộng khoảng 100m, quanh đó có ít nhất bốn công trình Maya.

Niên đại từng lớp bùn được xác định bằng carbon phóng xạ trên than và gỗ lẫn trong lõi.

Mức thủy ngân qua các thế kỷ

Bài tường thuật chi tiết của Archaeology News (6/11/2026) cung cấp các con số đo trong trầm tích, đơn vị microgam trên gam (µg/g). Nền tự nhiên ở bùn hồ Cobá chỉ khoảng 0,02 µg/g.

Nguồn: Archaeology News, dẫn Waters và cộng sự (2026). Để so sánh, hướng dẫn hiện đại coi 1,06 µg/g là mức có khả năng gây hại, còn 2,0 µg/g là ngưỡng dự kiến gây tổn hại nghiêm trọng cho sinh vật. Xcach nằm trên ngưỡng 2,0 từ khoảng năm 535 đến 810, gần ba thế kỷ. Ở cả hai hồ, lượng tích tụ thời Cổ điển cao gấp khoảng 10 lần mọi thời kỳ khác.

Hồ đối chứng

Hai hồ khác ở Yucatán là Polol và Chichancanab không có đợt tăng thủy ngân nào. Theo nhóm tác giả, điều này cho thấy nguồn ô nhiễm mang tính cục bộ, gắn với hoạt động của chính thành phố, chứ không phải bụi thủy ngân bay từ nơi xa tới.

Thủy ngân từ đâu ra

Người Maya dùng cinnabar trong nghi lễ, tang lễ, tranh tường và trang trí đền. Khoáng chất này không có sẵn tự nhiên trên bán đảo Yucatán, nên các nhà khoa học nghi nó được đưa tới Cobá và Xcach qua đường trao đổi. Nhóm cũng không loại trừ khả năng dùng thủy ngân lỏng. Mưa và xói mòn sau đó cuốn kim loại xuống hồ cùng với đất giàu phốt pho.

Hình dung đơn giản: mỗi bức tường sơn đỏ, mỗi ngôi mộ rắc son, mỗi xưởng nghiền màu đều để lại một chút thủy ngân trong đất. Qua vài thế kỷ, những “chút” đó đổ dồn về cái hồ thấp nhất – cũng chính là nguồn nước và nguồn cá của cư dân.

Hồ chết dần

Dấu vết sinh học trong trầm tích cho thấy hệ sinh thái hồ suy sụp khi thủy ngân vượt ngưỡng:

• Sắc tố của tảo, vi khuẩn lam và vi khuẩn lưu huỳnh tía giảm xuống thấp. Vi khuẩn lam ban đầu phát triển khi phốt pho tăng, rồi sụp nhanh khi thủy ngân vượt 2,0.
• Ở Cobá, vỏ giáp xác nhỏ (ostracod) và ốc biến mất trong giai đoạn độc hại.
• Ở Xcach, ấu trùng muỗi chỉ (midge) trở nên hiếm; chi Goeldichironomus gần như biến mất, nhường chỗ cho chi Beardius.

Theo Waters, việc nhiều tầng sinh vật cùng suy giảm cho thấy thủy ngân đã đi qua nhiều mắt xích của chuỗi thức ăn. Cư dân có thể bị phơi nhiễm khi uống nước và ăn cá từ những hồ này.

Lõi trầm tích: cỗ máy thời gian dưới đáy hồ

Phương pháp của nhóm khá đơn giản về nguyên tắc. Mỗi năm, một lớp bùn mỏng lắng xuống đáy hồ, mang theo bụi, phấn hoa, vi sinh vật và kim loại từ đất xung quanh. Cắm một ống dài xuống đáy rồi rút lên, các nhà khoa học có một cột bùn xếp theo thứ tự thời gian: càng sâu càng cũ. Định tuổi carbon trên mẩu than, mẩu gỗ ở từng đoạn cho biết lớp đó thuộc thế kỷ nào; đo thủy ngân trong cùng lớp cho biết mức ô nhiễm lúc đó.

Ưu điểm của cách này là ghi lại liên tục cả nghìn năm, kể cả những giai đoạn không có chữ viết hay công trình nào nhắc tới. Nhược điểm là nó phản ánh môi trường hồ, không phải cơ thể con người, nên mới có những giới hạn mà nhóm tác giả tự nêu.

Có phải thủy ngân làm sụp đổ văn minh Maya?

Đây là câu hỏi ai cũng muốn biết, và câu trả lời trung thực là: chưa thể nói vậy. Đỉnh ô nhiễm thứ ba ở Xcach (khoảng năm 535–820) trùng với cuối thời Cổ điển, giai đoạn một số thành phố Maya suy tàn. Nhưng nhóm tác giả nhấn mạnh hạn hạn, phá rừng và xói mòn vốn đã đè nặng lên các cộng đồng Maya; thủy ngân chỉ là thêm một tác nhân.

Có hai giới hạn quan trọng. Thứ nhất, nhóm không đo methylmercury, dạng thủy ngân độc nhất đối với người. Thứ hai, mức phơi nhiễm của cư dân là suy luận từ trầm tích và chế độ ăn có cá, chưa có bằng chứng trực tiếp từ xương người. Muốn biết người Maya có thực sự bị nhiễm độc hay không, cần phân tích hài cốt.

Nếu bạn quan tâm các giả thuyết khác về sự suy tàn của người Maya, bài phát hiện mới về nền văn minh Maya và hệ thống lịch là nền tảng tốt. Còn để so sánh Maya với các xã hội cổ khác cũng biến mất bí ẩn, hãy đọc những nền văn minh cổ đại biến mất không dấu vết.

Bài học không chỉ của quá khứ

Câu chuyện Cobá và Xcach cho thấy ô nhiễm kim loại nặng không phải phát minh của thời công nghiệp. Một tập tục văn hóa tưởng vô hại, như sơn đỏ đền thờ, cũng có thể tích tụ thành vấn đề môi trường kéo dài hàng thế kỷ khi diễn ra trên quy mô một thành phố.