Lăng mộ Hung Nô khổng lồ ở Mông Cổ: ly La Mã, ngọc Hán, bạc Triều Tiên

Các nhà khảo cổ Hàn Quốc và Mông Cổ vừa công bố kết quả khai quật mộ số 160 ở nghĩa địa Duurlig Nars, miền đông Mông Cổ: một lăng mộ quý tộc Hung Nô dài khoảng 73m tính cả đường dốc dẫn xuống, chứa 413 hiện vật, có niên đại cuối thế kỷ 1 đến thế kỷ 2 sau Công nguyên. Trong mộ có một chiếc ly thủy tinh có quai nghi đến từ Đế chế La Mã, 15 món ngọc mô phỏng đĩa ngọc bích của nhà Hán và một mặt dây bạc giống đồ tìm thấy ở Bình Nhưỡng. Danh tính người nằm trong mộ vẫn chưa được xác định.

Duurlig Nars: nghĩa địa của giới quý tộc thảo nguyên

Duurlig Nars thuộc tỉnh Khentii, cách Ulaanbaatar khoảng 500km về phía đông bắc, có khoảng 300 ngôi mộ. Theo La Brújula Verde, việc đào mộ 160 bắt đầu từ năm 2023, do Bảo tàng Quốc gia Hàn Quốc, Viện Khảo cổ học thuộc Viện Hàn lâm Khoa học Mông Cổ và Bảo tàng Quốc gia Mông Cổ phối hợp. Thông cáo của bảo tàng Hàn Quốc ghi ngày 6/11/2026. Hàn Quốc đã khai quật trên thảo nguyên Mông Cổ từ năm 1997.

Tháng 7/2026, tại kỳ họp thứ 48 ở Busan, UNESCO đưa quần thể mộ quý tộc Hung Nô vào Danh sách Di sản Thế giới, trong đó có Duurlig Nars. Tổng thống Mông Cổ Ukhnaagiin Khürelsükh tới thăm công trường ngày 21/8 và, theo bảo tàng, gọi sự hợp tác này là biểu tượng rõ ràng của tình hữu nghị giữa hai nước.

Một ngôi mộ được xây để chống trộm

Bản tin của tạp chí Archaeology ngày 12/11/2026 mô tả buồng chôn cất nhỏ, nằm lọt trong hai lớp kết cấu gỗ lồng vào nhau. Phía trên buồng chính đặt một cỗ xe phủ sơn mài. Giếng mộ được lấp bằng chín lớp đá xếp chồng, sâu khoảng 14,5m. Con số này còn nông so với một số mộ cùng loại ở miền trung Mông Cổ, vốn sâu tới khoảng 22m.

Chín lớp đá nặng không chỉ là nghi lễ. Với kẻ trộm mộ, đào xuyên qua hơn chục mét đá là việc cực nhọc, và có lẽ đó là lý do buồng mộ còn giữ được hơn bốn trăm hiện vật.

Bốn món đồ kể chuyện giao thương

Nguồn: Archaeology Magazine và La Brújula Verde, tháng 11/2026.

Gộp lại, các món đồ phác họa một mạng lưới trải từ Địa Trung Hải tới bán đảo Triều Tiên, đi qua thảo nguyên. Đây chính là vùng đất mà sau này các thương đoàn trên con đường Tơ Lụa qua lại. Một chiếc ly La Mã nằm trong mộ Mông Cổ không có nghĩa người Hung Nô buôn bán trực tiếp với Rome; nó có thể đã đổi chủ qua nhiều trạm trung gian, mỗi chặng lại tăng giá trị.

Hung Nô là ai

Hung Nô (Xiongnu) là liên minh các dân tộc du mục thống trị thảo nguyên Mông Cổ từ thế kỷ 3 trước Công nguyên tới thế kỷ 2 sau Công nguyên. Truyền thống cho rằng Mặc Đốn (Modu) thống nhất họ; ông nắm quyền khoảng năm 209 TCN và đánh bại Hán Cao Tổ, hoàng đế đầu tiên nhà Hán, trong những năm đầu cầm quyền. Hai đế chế giao tranh từ năm 133 TCN đến năm 89 sau Công nguyên.

Điểm trớ trêu là phần lớn hiểu biết về Hung Nô đến từ biên niên sử Trung Hoa, do chính kẻ thù của họ viết. Vì vậy, các lăng mộ như Duurlig Nars là nguồn tư liệu “tự thân” hiếm hoi, cho phép nhìn người Hung Nô qua đồ vật họ chọn mang theo sang thế giới bên kia thay vì qua ngòi bút đối phương.

Niên đại cho thấy một đế chế đang suy

Bảo tàng xác định mộ 160 thuộc cuối thế kỷ 1 đến thế kỷ 2, khi quyền lực Hung Nô đã suy giảm. Một lăng mộ đồ sộ, đầy đồ ngoại nhập vào giai đoạn ấy đặt ra câu hỏi: giới quý tộc vẫn giàu có dù đế chế yếu đi, hay những đám tang hoành tráng chính là cách khẳng định uy quyền khi nó đang lung lay? Đây là câu hỏi mở, bài báo không trả lời.

Người nằm trong mộ là ai

Chưa ai biết. ADN từ răng và tóc sẽ cho biết giới tính, tuổi và khả năng quan hệ huyết thống với những người trong các mộ vệ tinh xung quanh. Năm 2019, các mộ vệ tinh ở đây đã cho ra những đồ trang trí thắt lưng bằng bạc hình mặt người; còn có một mộ thế kỷ 13–14 được chôn tái sử dụng gò đất. Các hiện vật mộ 160 sẽ được đưa sang Hàn Quốc để bảo quản và phân tích trong năm nay.

Nhà khảo cổ Gelegdorj Eregzen, trong một bài viết năm 2024, cho biết khi đó mới có 14 địa điểm kiểu này được biết đến. Mỗi ngôi mộ được mở ra vì thế bổ sung đáng kể vào hiểu biết về tầng lớp cai trị thảo nguyên.

Vì sao phát hiện này đáng chú ý

• Nó cung cấp bằng chứng vật chất về quan hệ giữa thảo nguyên với Hán, với vùng Lạc Lãng trên bán đảo Triều Tiên và có thể cả Địa Trung Hải.
• Nó thuộc quần thể vừa được công nhận Di sản Thế giới, nên sẽ nhận được nhiều quan tâm nghiên cứu hơn.
• Kết quả ADN sắp tới có thể cho biết chủ nhân của một lăng mộ cấp cao như vậy là nam hay nữ, già hay trẻ.

Nếu bạn thích những câu chuyện về đế chế cổ và các mạng lưới kết nối chúng, bài sự hưng thịnh và sụp đổ của đế chế La Mã cho thấy đầu bên kia của tuyến đường mà chiếc ly thủy tinh có thể đã đi qua.