Bé gái Nazca một mắt 1.600 năm tuổi: ADN giải mã dị tật hiếm

Trong một chiếc vò gốm ở nghĩa địa Jauranga, thung lũng Palpa (miền nam Peru), các nhà khảo cổ tìm thấy hài cốt hai bé gái sơ sinh thời Nazca, khoảng năm 325–440. Một bé mang tật cyclopia – chỉ có một hốc mắt duy nhất giữa trán – và phân tích ADN cho thấy bé có thừa một nhiễm sắc thể 13 (hội chứng Patau). Nghiên cứu đăng trên PNAS ngày 9/11/2026; một chuyên gia độc lập nhận xét đây có lẽ là ví dụ khảo cổ đầu tiên được biết về dị tật phát triển này.

Hai bé gái trong cùng một chiếc vò

Theo tạp chí Archaeology ngày 12/11/2026, nhóm do nhà khảo cổ Elsa Tomasto-Cagigao (Đại học Công giáo Giáo hoàng Peru) dẫn đầu đã kiểm tra xương và phân tích di truyền của hai hài nhi. Bé mang tật cyclopia nằm dưới đáy vò, bé còn lại nằm ngay phía trên. Bé thứ hai không có bất thường nào trên xương.

Phân tích ADN cho thấy hai bé không cùng mẹ. Còn việc hai bé có họ hàng theo đường khác hay không thì chưa biết, vì vật liệu di truyền của bé thứ hai bảo quản quá kém. Tomasto-Cagigao cho rằng dù vậy, có vẻ hai bé được chôn trong cùng một lần, và không có dấu hiệu ngôi mộ bị mở lại.

Cyclopia là gì và vì sao hiếm

Cyclopia là dị tật bẩm sinh nặng, ảnh hưởng tới sự phát triển của não và xương mặt. Ở bé gái Nazca, các nhà nghiên cứu ghi nhận:

• Một hốc mắt duy nhất ở giữa trán.
• Không có xương mũi, không có lỗ mũi.
• Các lỗ thần kinh thị giác bị dính liền.
• Hộp sọ nhỏ hơn bình thường, vai cong bất thường và hai đốt sống bị dị dạng.

Các nhà nghiên cứu khẳng định hình dạng hộp sọ không phải do tục bó đầu có chủ đích, cũng không do biến dạng sau khi chôn; bất thường đã bắt đầu từ trước khi sinh.

Thừa một nhiễm sắc thể

Giải trình tự gen cho thấy bé có ba bản sao nhiễm sắc thể 13 thay vì hai. Trisomy 13 là một trong những nguyên nhân nhiễm sắc thể chính gây cyclopia, dù chỉ một phần nhỏ trẻ mắc trisomy 13 có dị tật này. Dị tật gắn với tuổi của người mẹ, nhưng nhóm nghiên cứu nói không thể xác định mẹ của bé có lớn tuổi hay không.

Theo Daily Galaxy, các tác giả cho rằng bé nhiều khả năng chỉ sống được một thời gian ngắn sau khi chào đời.

Một đám tang bình thường

Chi tiết khiến các nhà nghiên cứu chú ý nhất có lẽ không phải dị tật mà là cách bé được chôn. Chiếc vò nằm trong một nghĩa địa bình thường, không có đồ cúng đặc biệt. Người Nazca vốn chôn nhiều trẻ nhỏ trong vò gốm, và chôn trong vò là tập quán quen thuộc với trẻ nhỏ trong vùng.

Nhà nhân học Lars Fehren-Schmitz (Đại học California, Santa Cruz), đồng tác giả, nói với Live Science rằng bé không bị “loại trừ” vì dị tật, cũng không được đối xử theo cách “đặc biệt”. Ông cũng thận trọng rằng chỉ dựa trên một trường hợp thì không thể nói đó có phản ánh toàn xã hội Nazca hay không.

Bài báo lưu ý rằng ở một số xã hội Andes cổ, người khuyết tật đôi khi giữ vai trò xã hội hoặc tôn giáo riêng. Nhưng với bé gái ở Jauranga, không có bằng chứng bé bị tách biệt hay bị từ chối một đám tang thông thường. Hài cốt cũng không thể cho biết ai đã chăm sóc bé hay gia đình đã phản ứng thế nào.

Vì sao đây là ca hiếm trong khảo cổ

Nhà khảo cổ sinh học Siân Halcrow (Đại học Otago, New Zealand), không tham gia nghiên cứu, nhận xét theo hiểu biết của bà, đây là ví dụ khảo cổ đầu tiên về dị tật phát triển này. Lý do dễ hiểu: xương trẻ sơ sinh mỏng, dễ tan trong đất; trẻ mắc dị tật nặng lại thường mất rất sớm. Việc tìm được hài cốt đủ nguyên vẹn để nhận diện, rồi còn tách được ADN để xác định nguyên nhân, là sự trùng hợp hiếm có giữa điều kiện bảo quản của sa mạc khô và công nghệ di truyền hiện đại.

Nguồn: Archaeology Magazine và Daily Galaxy, tháng 11/2026.

Nghiên cứu được làm như thế nào

Quy trình gồm hai lớp bằng chứng bổ trợ nhau. Lớp thứ nhất là xương: đo hộp sọ, quan sát hốc mắt, lỗ thần kinh, xương vai và cột sống để mô tả chính xác dị tật. Lớp thứ hai là gen: tách ADN cổ từ hài cốt, giải trình tự và đếm số bản sao từng nhiễm sắc thể. Khi bản sao nhiễm sắc thể 13 nhiều hơn mức bình thường, nhóm có lời giải cho những gì xương đã gợi ý. Cũng nhờ ADN, họ biết cả hai hài nhi đều là bé gái và không chung mẹ, điều không thể đọc ra chỉ bằng mắt thường.

Liên hệ với vùng đất đường kẻ Nazca

Jauranga nằm trong vùng sa mạc nổi tiếng với các hình vẽ khổng lồ trên mặt đất. Nhắc tới Nazca, nhiều người chỉ nghĩ tới những đường kẻ khổng lồ trên sa mạc Peru, nhưng chính nghĩa địa của họ mới là nơi kể nhiều nhất về đời sống thường ngày: họ chôn ai, chôn thế nào, và đối xử với những đứa trẻ khác biệt ra sao.

Vì sao không nên gắn chuyện này với thần thoại

Mỗi khi có tin về hộp sọ “một mắt”, mạng xã hội lại kéo sang chuyện người khổng lồ Cyclops trong thần thoại Hy Lạp. Đó là liên tưởng thú vị nhưng không có cơ sở trong nghiên cứu này. Bé gái Nazca là một ca bệnh lý được chẩn đoán bằng xương và gen, ở một nền văn hóa cách Hy Lạp cả đại dương. Giá trị thật của phát hiện nằm ở chỗ khoa học có thể đọc ra chẩn đoán y học từ hài cốt 1.600 năm, và ở bằng chứng về một cộng đồng đã chôn cất đứa trẻ như mọi đứa trẻ khác.

Những phát hiện dựa vào ADN cổ đang thay đổi cách chúng ta hiểu quá khứ, như bạn có thể thấy trong bài những phát hiện khảo cổ quan trọng thế kỷ 21.