Mèo ướp xác Ai Cập: 131 hộp sọ kể chuyện đen tối về mèo thiêng

Người Ai Cập cổ tôn sùng mèo, nhưng một nghiên cứu công bố tháng 11/2026 cho thấy nhiều con mèo bị ướp xác làm lễ vật đã sống khổ sở: trong 131 hộp sọ được phân tích, 81 hộp sọ (gần 62%) có ít nhất một dấu hiệu bệnh lý, từ viêm nha chu, rụng răng tới vết thương do bị đánh. Các nhà nghiên cứu cho rằng điều kiện nuôi nhốt chật chội có thể là nguyên nhân khiến bệnh tật và bạo lực lan rộng.

Nghiên cứu được thực hiện thế nào

Theo tạp chí Archaeology ngày 13/11/2026, nhóm do nhà khảo cổ học động vật Wim Van Neer (Viện Khoa học Tự nhiên Hoàng gia Bỉ) dẫn đầu đã kiểm tra 131 hộp sọ mèo ướp xác lưu tại Bảo tàng Lịch sử Tự nhiên Vienna (Áo). Kết quả đăng trên Journal of Archaeological Science.

Các hộp sọ đến từ Beni Hassan, một khu nghĩa địa tôn giáo ở miền trung Ai Cập. Chúng được tách khỏi xác ướp từ thế kỷ 19 và giữ lại phục vụ nghiên cứu. ZME Science cho biết nhóm dùng xác định niên đại bằng carbon phóng xạ và hóa học xương để tìm hiểu mèo sống khi nào và ra sao, đồng thời đánh giá tuổi, loài, chấn thương và bệnh tật trên từng hộp sọ. Bài báo không nêu niên đại cụ thể.

Danh sách bệnh lý: đọc từ xương

Nguồn: Archaeology Magazine và ZME Science, tháng 11/2026. Theo các nhà nghiên cứu, lỗ thủng ở hốc mắt phù hợp với nhiễm trùng hoặc căng thẳng dinh dưỡng. Răng miệng kém và xương rỗ là kiểu tổn thương thường gặp ở động vật sống trong điều kiện thiếu vệ sinh, ăn uống không đủ chất.

Những vết thương nói gì

Mười bốn hộp sọ mang chấn thương, có vết đã lành, có vết không. Một số vết đâm thủng có thể do mèo khác cắn trong lúc đánh nhau; một vết khớp với răng nanh của mèo rừng (Felis chaus). Những vết khác giống hệ quả của cú đánh bằng dụng cụ kim loại sắc hoặc vật tù.

Vết đã lành nghĩa là con mèo sống sót sau cú đánh. Nhóm nghiên cứu đưa ra khả năng mèo bị đánh như một hình phạt, hoặc bị trúng đòn khi người nuôi can ngăn các trận ẩu đả. Còn những vết thương chí mạng có thể chính là bước đầu tiên của quy trình ướp xác. Các khảo sát trước đây cũng từng ghi nhận có mèo bị giết bằng cú đánh vào đầu hoặc bẻ cổ trước khi ướp.

Ngành công nghiệp mèo ướp xác

Để hiểu vì sao lại có nhiều mèo đến vậy, cần nhìn vào tín ngưỡng. Mèo gắn với các vị thần quyền năng, đặc biệt là Bastet, nữ thần đầu mèo bảo hộ. Người hành hương có thể mua một xác mèo ướp và dâng lên thần linh như lễ vật. Một số con được nuôi hoặc thu gom riêng cho mục đích này.

Quy mô thì khó hình dung. Các cuộc đào ở Beni Hassan lộ ra những hố chứa xác mèo ướp được mô tả là chồng lớp 10 đến 20 con. Giới khảo cổ thời kỳ đầu cho rằng có hàng triệu xác mèo ướp. Vào thập niên 1890, khoảng 180.000 xác đã được chở tới Liverpool (Anh) và bán đấu giá làm phân bón nông nghiệp – một chi tiết khiến các nhà khảo cổ ngày nay tiếc nuối vì mất đi khối dữ liệu khổng lồ.

Mâu thuẫn giữa tôn sùng và đối xử

Nghe qua thì tưởng mâu thuẫn: tôn thờ loài mèo nhưng lại nuôi nhốt và giết chúng hàng loạt. Thực ra, với người Ai Cập cổ, con mèo ướp xác là phương tiện để lời cầu nguyện tới được thần linh. Giá trị nằm ở nghi lễ, không nằm ở cuộc đời con vật. Nghiên cứu mới không phủ nhận sự tôn kính ấy, mà bổ sung mặt khuất: phía sau mỗi lễ vật là một chuỗi cung ứng có điều kiện sống tồi tệ.

Vì sao các hộp sọ này còn tồn tại

Bộ sưu tập ở Vienna là một ngoại lệ may mắn. Thế kỷ 19, khi các hố mèo ở Beni Hassan bị khai thác, phần lớn xác ướp bị coi là hàng hóa rẻ tiền. Chỉ một số hộp sọ được tách ra và giữ lại cho mục đích nghiên cứu, rồi nằm trong kho bảo tàng hơn một trăm năm. Chính những hộp sọ bị lãng quên ấy nay trở thành mẫu vật đủ lớn để thống kê, với 131 cá thể. Nếu không có chúng, giới khoa học gần như chỉ còn dựa vào các mô tả cũ về những hố chôn chồng lớp.

Điều này cũng nhắc rằng những bộ sưu tập được thu thập theo tiêu chuẩn của hơn một thế kỷ trước vẫn có thể trả lời câu hỏi mới, khi có công cụ phân tích hiện đại.

Những gì nghiên cứu chưa trả lời

• Bài báo không công bố tuổi chết của từng con mèo, nên chưa rõ đa số mèo bị giết khi còn non hay đã trưởng thành.
• Nhóm chưa nêu các con mèo thuộc giai đoạn nào trong lịch sử Ai Cập.
• Kết luận về nuôi nhốt chật chội là cách diễn giải hợp lý từ dấu vết bệnh lý, chưa phải bằng chứng trực tiếp về trang trại nuôi mèo.

Câu chuyện này nằm trong một xu hướng rộng hơn: dùng khoa học xương và hóa học để đọc lại các tập tục tôn giáo cổ. Bạn có thể xem cách người Ai Cập đối xử với chính các vị vua của họ trong bài bí mật lăng mộ pharaoh và chuyện lời nguyền xác ướp, hoặc bức tranh toàn cảnh ở bài nền văn minh Ai Cập cổ đại.

Gợi ý khi xem mèo ướp xác ở bảo tàng

Nhiều bảo tàng lớn trên thế giới có trưng bày mèo ướp xác, thường quấn vải lanh và vẽ mặt mèo trên lớp băng. Lần tới nhìn một xác ướp như vậy, hãy để ý kích thước: những gói nhỏ có thể là mèo non, phù hợp với giả thuyết nuôi để làm lễ vật. Còn nếu bảo tàng có trưng hình chụp X-quang, thử tìm vết gãy ở hộp sọ hay đốt sống cổ – những dấu vết mà nghiên cứu năm 2026 vừa mô tả.